Çekin zayi olması ve zayi davası, günümüzde yaygın olarak kullanılan çekin ekonomik şartlara uyum sağlamasıyla ilgilidir. Bir ödeme aracı olarak da kullanılan çek, diğer kambiyo senetlerine oranla daha çok kullanılmaktadır. Çek keşideci tarafından muhatap banka nezdinde düzenlenir. Keşideci daha sonra bu çeki ödeme amaçlı alacaklıya verir. Fakat tek başına bu yeterli değildir. Ödeme yapılması için alacaklı çekte yazılı miktarı bankadan tahsil etmelidir. Çeki tahsil için ise çekin muhatap bankaya ibrazı ve teslimi gereklidir. Fakat bazen çek; alacaklının rızası dışında elinden çıkabilir, kaybolabilir, yanabilir, yırtılabilir, yıpranabilir veya bozulabilir. Bu talihsizlikler genel olarak çekin kullanılmaz hale gelmesi veya çekin elde bulunması ile birlikte içeriği anlaşılamayacak ölçüde yıpranmasını kapsamaktadır.
Mutlak anlamda zayi olma: Çekin herkes için ibrazının imkânsız duruma gelmesidir. Örneğin tamamen yırtılması, yanması vb.
Nispi anlamda zayi olma: Çeki zayi eden alacaklı dışında üçüncü bir kişinin çeki bulup muhatap bankaya ibraz etmesidir. Örneğin çekin bir yerde unutulması, kaybolması veya çalınması vb.
Çekin Zayi Olması Halinde Başvurulacak Hukuki Yollar
ÖDEME YASAĞI
Çekin zilyetliğini nispi anlamda; çalınma, yağmalanma veya kaybolma gibi nedenlerle kaybeden hamil çeki elen geçiren veya bulan üçüncü kişinin çekten kaynaklanan hakkı talep etmesini engellemek amacıyla derhal mahkemeye başvurarak ödeme yasağı talep etmek zorundadır.
Mutlak anlamda zayi olma halinde; çekte yanma, yırtılma gibi haller olacağından çekin zilyetliğinin üçüncü kişi tarafından kazanılması mümkün olmaz bu sebeple bu yönde tedbir alınması gereksizdir.
Talep üzerine mahkeme tarafından verilen ödeme yasağı kararı ihtiyati tedbirin özel bir hali niteliğindedir.
ÇEK BEDELİNİN MAHKEMECE BELİRLENECEK YERE TEVDİİ
Çeki zayi eden hamil, çek sebebiyle müracaat hakkını kaybetmemek amacıyla ödeme yasağı talebi ile beraber mahkemeden çek bedelinin tevdii yönünde karar vermesi talep edebilir. Ancak hamilin müracaat hakkını kaybetmemesi çek bedelinin tevdii edilmesi yönündeki talebini çekin ibraz süresi içerisinde mahkemeye sunması gereklidir.
Mahkeme talep sonucunda muhatap bankaya çek bedelinin tevdi edilmesi için izin verir ve tevdi yerini gösterir. Hamil bu sayede çekten dolayı müracaat hakkını kaybetmez ve mahkemece çekin iptali kararı verilmesi durumunda çekin borçlularına başvurma hakkı edinir.
İSTİRDAT DAVASI
Çek zayi olduktan sonra, çeki elinde bulunduran kişiye haksız ödeme yapılmasına engel olmak amacıyla ödeme yasağı kararı alan hamil eğer çeki ele geçiren kimseyi biliyorsa istirdat davası açabilir. Çeki elinde bulunduran kimse önceden bilinebileceği gibi iptal davası sebebiyle ilan yapılması neticesinde de öğrenilebilir.
İstirdat davası kanunda 2 şekilde düzenlenmiştir. İlki ödeme yasağı kararı alındıktan sonra açılan istirdat davası ikincisi ise iptal davası sürerken çeki elinde bulunduran kişinin çeki mahkemeye getirmesi sonucu açılan istirdat davasıdır. Her iki durumda da hâkim çeki zayi edene istirdat davası açması için makul süre vermektedir.
Çeki zayi eden kimsenin istirdat davası açabilmesi için çeki sonradan ele geçiren kimsenin ağır kusurlu ya da kötü niyetli olması gerekmektedir.
İstirdat davası açabilmenin bir diğer şartı ise çekin nispi anlamda zayi olmasıdır. Çekin mutlak anlamda zayi olduğu yanma, yırtılma gibi hallerde çekin başka bir kimse tarafından iktisap edilmesi mümkün olmadığından istirdat davası açılması söz konusu olmayacaktır.
ÇEKİN ZIYAİ DAVASI
Çeki yeniden iktisap etmesi mümkün olmayacak şekilde zayi eden ve bu nedenle mahkemeden ödeme yasağı kararı çıkartan hamil, çeki iktisap eden kişiyi bilmiyorsa, çekten doğan hakkını ancak iptal davası açarak ileri sürme hakkına sahip olur.
Kanun maddesi gereğince iptal davasını ancak çekin zayi olduğu ya da ziyanın oluştuğu anda çek üzerinde hak sahibi olan kişi açabilir.
Çekin iptali davası işin vasfı gereği ve ortaya çıkaracağı hukuki sonuçlar sebebiyle çekişmesiz yargı davasıdır. Benzer nedenlerle u dava hasımsız olarak açılması gerekmektedir.
Mahkemenin yargılama sonucu iptal kararı vermesi neticesinde çekin teşhis işlevi ortadan kalkmaktadır. Artık hamilin çeki ibraz zorunluluğu olmadan hakkını talep etme imkânı mevcut olur.
Çekin Zıyai Davasının Şartları
- Çekin zayi olması
- Çekteki hakkın varlığını sürdürmekte olması
- Çekteki zilyetliğin yeniden iktisabının mümkün olmaması
Çekin Zıyai Davasını Açmaya Yetkili Kişiler
Kanunda genel anlamda “kıymetli evrakın zayi olduğu yahut zıyaın meydana çıktığı zamanda senet üzerinde hak sahibi olan şahıs, senedin iptaline karar verilmesini isteyebilir” hükmü bulunmaktadır. Yargıtay da kararlarında çekin zıyai davası açma hakkının lehdar ve hamile tanınmış olduğunu belirtmektedir.
Yine Yargıtay bu konuda, çeke tahsil cirosu ile sahip olan vekilin çekten doğan bütün hakları kullanabileceğini ve bu haklar içerisinde kaybolan çekin iptalini de isteme hakkının mevcut olduğunu kabul etmektedir.
Çekin Zıyai Davasında Görevli Mahkeme
Çekin zıyai davasında görevli mahkemeye karar verilirken çekte yazılı olan miktara dikkat edilir. Çekte yazılı miktara göre Sulh Hukuk Mahkemeleri veya Asliye Ticaret Mahkemeleri, Asliye Ticaret Mahkemelerinin bulunmadığı yerlerde ise Asliye Hukuk Mahkemeleri görevli olacaktır.
Çekin Zıyai Davasında Yetkili Mahkeme
Çek için istenen ödeme yasağı kanun uyarınca ödeme yerindeki mahkemeden talep edilmesi gerekmektedir. Bu sebeple çekin zıyai davası da ödeme yerindeki mahkemede açılmaktadır. İptal davası aynı zamanda hamilin yerleşim yerinde de açılabilmektedir. Çekişmesiz yargı olduğundan ve çekişmesiz yargıda yetki kamu düzenini ilgilendirdiğinden mahkeme resen gözetir.
Çekin Zıyai Davasında İspat
Çekin iptalini isteyen kişi bu iddiasını ispat etmelidir. Fakat mahkeme burada kesin bir ispat aramaz. Çekin zayi olduğunun kuvvetle muhtemel ispatı yeterlidir. Çeki zayi eden kimse bunu her türlü delille ispat edebilir ve tanık da dinletebilir. Ancak yemin uygulanmaz. Ancak kişinin ikrarı da delil niteliğinde sayılabilecektir.
Ticaret Avukatı ve Hukuki Destek
Çekin zıyai davaları için alanında uzman bir çek senet davası avukatı bulmak gerekmektedir. Çekin zayi olduğuna yönelik iddianın ispatı açısından avukatın yaptığı savunmanın önemi büyüktür. Hak kayıplarının önüne geçebilmek ve zarara uğramamak adına iyi bir ticaret avukatı ve çek senet avukatı araştırması yapmak gereklidir. Bu sebeple tecrübeli ve daha önce birçok ticaret davalarına bakmış bir Sakarya ticaret avukatı bulmak gerekmektedir.
